در بين انواع كتابخانه هاي مختلف، كتابخانه هاي دانشگاهي و تخصصي به پژوهش اهميت زيادي مي دهند و يكي از وظايف اصلي اين كتابخانه ها، گردآوري، سازماندهي و اشاعه منابع اطلاعاتي جهت پژوهشگران مي باشد تا بتوانند جهت انجام تحقيقات خويش از اين منابع بهره گيرند. البته كتابخانه هاي ديگر همچون كتابخانه هاي آموزشگاهي، عمومي و كودكان نيز هر يك به سهم خود وظايف پژوهشي خاصي دارند و منابع مورد نياز را براي پژوهشگران خويش فراهم مي آورند ولي در بين همه كتابخانه ها، وظايف و اهداف پژوهشي كتابخانه هاي دانشگاهي متمايز تر مي باشد.
اهم وظايف كتابخانه ها ( خصوصا كتابخانه هاي دانشگاهي ) جهت بسترسازي مناسب براي پژوهش و تحقيق عبارتند از :
الف ) : فراهم آوري گزينشي : يكي از وظايف اصلي كتابخانه ها، تهيه منابع موردنياز كاربران است اما با توجه به رشد انتشارات و عدم دسترسي به همه منابع، كتابخانه ها مجبور هستند به فراهم آوري گزينشي متناسب با نياز كاربران خود روي آورند. از طرف ديگر با توجه به محدوديت منابع مالي كتابخانه ها، مسائل مربوط به گزينش مواد و حداكثر استفاده از منابع مالي جهت تهيه موادي كه به احتما ل فراوان نيازهاي استفاده كنندگان خود را برآورده مي سازد، اهميت پيدا مي كند. در تهيه منابع اطلاعاتي، كتابدار مسئول انتخاب منابع، بايد علاوه بر مواد چاپي به تهيه منابع الكترونيكي نيز همت گمارد در اين زمينه مي تواند : 1- به تهيه بانكهاي اطلاعاتي و پايگاه داده الكترونيكي كه امكان نويني را در ارائه خدمات اطلاع رساني كاربران فراهم آورده و باعث گرديده كه نيازهاي اطلاعاتي افراد در اقصي نقاط دنيا قابل جستجو و بازيابي گردد، همت گمارد 2- از طريق اشتراك منابع، كه با توجه به محدوديتهاي منابع اطللاعاتي و همچنين محدوديت منابع مالي كتابخانه ها اين امر اهميت بيشتري يافته، به تامين نيازهاي اطلاعاتي كاربران كتابخانه ها اقدام نمايد.
ب) : سازماندهي و نظارت: يكي ديگر از وظايف كتابخانه ها جهت گسترش امر پژوهش، سازماندهي اطلاعات فراهم آوري شده است به نحوي كه منابع دسترس پذير گردند. كار سازماندهي منابع اطلاعاتي از طريق فهرست نويسي، رده بندي، نمايه سازي و خدمات چكيده نويسي ميسر گردد. به اين نكته بايد توجه داشت كه اگر كتابخانه اي منابع غني در اختيار داشته باشد ولي منابع اطلاعاتي دسترس پذير نباشند كتابخانه كارايي مفيدي نخواهد داشت و در اينجاست كه كتابدار بايد با سازماندهي به موقع منابع اطلاعاتي، آنها را از شكل مالكيت منابع و اطلاعات در كتابخانه به شكل دسترس پذير ي به اطلاعات تغيير دهد و امكان دسترسي به عموم منابع را براي كاربران فراهم آورد.
ج ) : ارائه خدمات عمومي : ارائه اين خدمات ممكن است بنا به درخواست مراجعه كننده باشد يا اينكه بدون درخواست مراجعه كننده صورت گيرد. در مورد اول ( خدمات ب ) : سازماندهي و نظارت : يكي ديگر از وظايف كتابخانه ها جهت گسترش امر پژوهش، سازماندهي اطلاعات فراهم آوري شده است به نحوي كه منابع دسترس پذير گردند. كار سازماندهي منابع اطلاعاتي از طريق فهرستنويسي، رده بندي، نمايه سازي و خدمات چكيده نويسي ميسر مي گردد. به اين نكته بايد توجه داشت كه اگر كتابخانه اي منابع غني در اختيار داشته باشد ولي منابع اطلاعاتي دسترس پذير نباشند، كتابخانه كارايي مفيدي نخواهد داشت و در اينجاست كه كتابدار بايد با سازماندهي به موقع منابع اطلاعاتي، آنها را از شكل مالكيت منابع و اطلاعات در كتابخانه به شكل دسترس پذيري به اطلاعات تغيير دهد و امكان دسترسي به عمومي با درخواست مراجعه كننده )، مي تواند به دو شكل: 1- تحويل مدرك 2- بازيابي اطلاعات نمود پيدا كند و در شكل دوم نيز مي توان به خدمات متعدد ديگري كه كتابخانه ها هر يك بنا به وضعيت منابع مالي و همچنين وضعيت كاربران خاص خود را فراهم مي آورند، اشاره نمود.
د ) : فراهم كردن امكان دسترسي به اطلاعات كه به نوعي به سازماندهي منابع اطلاعاتي كه قبلا اشاره گرديد مربوط مي شود. در اين مورد بايد توجه داشت كه براي سهولت دسترسي كاربران كتابخانه به منابع اطلاعاتي موردنياز، بايد از سيستم مخزن باز در كتابخانه ها استفاده گردد. زيرا دسترس پذيري فيزيكي منابع، در تشویق به مطالعه وجذب مراجعه کنندگان به کتابخانه وپژوهش نقش مهمي ايفا مي كند. بنابر اين كتابخانه هاي( بويژه كتابخانه هاي دانشگاهي) بايد به اين امر توجه نموده و از طريق نظام مخزن باز در کتابخانه ها امکان دسترسی بيشتربه منابع اطلاعاتی رابرای کاربران خويش فراهم آورند.
البته صرف دسترس پذير نمودن منابع اطلاعاتی لزوماً استفاده ازمنابع وكارائي کتابخانه رافراهم نمی آورد بلکه بايد به موارد ديگری که براستفاده ازمنابع اطلاعاتی تأثير مي گذارند نيز توجه نمود ازجمله اين موارد توجه به موانع زبانی است که بايدموردتوجه قرار گيرد. اگرکتابخانه ای منابع اطلاعاتی مفيد ومناسبی فراهم آور د و سيستم مخزن کتابخانه نيز بصورت باز اداره شود که دسترسي به منابع فراهم گردد ولی منابع به زبانی باشد که برای مراجعه کننده قابل فهم نباشد، درواقع دسترسی به اطلاعات صورت نگرفته است وفقط دسترسی فيزیکی به منابع مهيا شده است . در اينجا بايدتوجه نمودکه بايد ازکاربران کتابخانه و ويژگيهاي آنان اطلاعات کافي در اختيار باشدو پس از آن به امر مجموعه سازی کتابخانه ها  پرداخته شود. درواقع درامرمجموعه سازی منابع بايد نيازسنجی اطلاعات صورت بگيرد تا مجموعه براساس نيازهای واقعی آنها شکل بگيرد. يکی ديگراز موانعی که باعث می شود ازمنابع اطلاعاتی استفاده مفيدي بعمي نيايد بعمل عدم احساس نياز به ودانستن وآگاهی در فرد است اگر يك نفردر خود احساس به پژوهش و دانستن وآگاهی را احساس کند خود به خود به دنبال آن خواهد رفت.

 

ماخذ:پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران)